سیاست نشریه نگرش‌نگار در استفاده از هوش مصنوعی در فرایند پژوهش و نگارش

نشریه نگرش‌نگار با درک فرصت‌ها و چالش‌های ناشی از کاربرد فزاینده ابزارهای هوش مصنوعی در عرصه علم، سیاست خود را در این حوزه به‌شرح زیر اعلام می‌دارد:

1. شفاف‌سازی در استفاده از هوش مصنوعی

پژوهشگران موظف هستند هرگونه بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی را در مقاله خود به‌صورت شفاف و با جزئیات کامل گزارش دهند. این گزارش باید در بخش «روش‌ پژوهش» یا بخش جداگانه‌ای با عنوان «اعلام استفاده از هوش مصنوعی» درج شود و شامل نام و نسخه دقیق ابزار یا نرم‌افزار مورد استفاده، تاریخ بهره‌گیری از ابزار، شرح دقیق نقش ابزار در هر یک از مراحل پژوهش (مانند ایده‌پردازی، جستجوی منابع، ترجمه، ویرایش زبانی، تحلیل داده، تولید متن یا استناددهی) و در صورت استفاده از هوش مصنوعی برای تحلیل داده، ذکر روش بازنگری و راستی‌آزمایی نتایج ضروری است. اگر بخشی از متن مقاله با کمک هوش مصنوعی نوشته شده است، نویسنده باید مشخص کند که چه داده‌هایی در اختیار هوش مصنوعی قرار داده و چگونه متن تولیدشده را بررسی و تأیید کرده است.

2. مسئولیت‌پذیری انحصاری پژوهشگر

هوش مصنوعی صرفاً یک ابزار کمکی محسوب می‌شود و به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند جایگزین دانش، بصیرت و داوری علمی پژوهشگر گردد. بدین‌ترتیب، پژوهشگر تنها و منحصراً مسئول صحت، درستی، اصالت و اعتبار علمی تمامی محتوای مقاله و نتایج است و نمی‌تواند هیچ‌یک از مسئولیت‌های علمی، اخلاقی یا قانونی اثر را به ابزارهای هوش مصنوعی واگذار نماید. هرگونه خطا، اشتباه یا نقض اخلاقی ناشی از محتوای مقاله، متوجه پژوهشگر بوده و وی در قبال آن پاسخگو خواهد بود.

3. نقش و وظایف داوران و ویراستاران در قبال هوش مصنوعی

داوران محترم در فرایند ارزیابی مقالات، باید بررسی دقیق داشته باشند که آیا پژوهشگر استفاده از هوش مصنوعی را به‌درستی و به‌صورت شفاف گزارش کرده است یا خیر. در صورت مشاهده هرگونه ابهام یا نقص در گزارش استفاده از هوش مصنوعی، داوران مجاز هستند از پژوهشگر توضیح تکمیلی یا ارائه مستندات معتبر درخواست نمایند. داوران باید از هرگونه سوگیری یا تعصب مثبت یا منفی نسبت به استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی پرهیز کنند و مبنای قضاوت خود را صرفاً بر کیفیت علمی، اصالت و رعایت اصول اخلاقی اثر قرار دهند. در صورت تشخیص استفاده نادرست یا غیراخلاقی از هوش مصنوعی (مانند تولید محتوای جعلی، دستکاری داده‌ها یا سرقت علمی)، داوران مراتب را به سردبیر گزارش خواهند نمود. داوران محترم نباید برای نتیجه‌گیری نهایی یا تدوین گزارش داوری از هوش مصنوعی کمک بگیرند و نیز ورود داده‌های محرمانه مقالات به سامانه‌های هوش مصنوعی، حتی به‌قصد تحلیل یا تلخیص، جایز نیست. ویراستاران نباید محتوای حساس مقالات را برای ویرایش زبانی یا تحلیل، در این پلتفرم‌ها قرار دهند. در صورت بهره‌گیری داور یا ویراستار از این ابزارها، مسئولیت تحلیل، اظهارنظر و گزارش نهایی بر عهده اوست و هوش مصنوعی قادر به جانشینی داوری یا ویرایش مستقل و جایگزینی برای نقد علمی نیست.

4. تبصره‌ها و هشدارها

استفاده از هوش مصنوعی برای تولید کامل متن مقاله (بدون نظارت و بازنگری انسانی) ممنوع بوده و موجب رد فوری مقاله خواهد شد. همچنین، استفاده از هوش مصنوعی برای استناددهی یا تولید منابع ساختگی ممنوع است و تخلف محسوب می‌شود. در صورت استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای ترجمه متون غیرفارسی، ذکر نام ابزار و نسخه آن الزامی است و پژوهشگر مسئول صحت ترجمه خواهد بود. نشریه نگرش‌نگار این حق را برای خود محفوظ می‌دارد که در صورت مشکوک‌بودن به استفاده نادرست از هوش مصنوعی، مقاله را به‌صورت مشروط یا با درخواست اصلاحات پذیرش نماید یا در موارد جدی، از انتشار آن خودداری کند.

5. مصادیق استفاده مجاز از هوش مصنوعی

کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش زمانی مجاز به‌شمار می‌رود که به بهبود سطح علمی، سرعت‌بخشی به فرایندهای تحقیق و افزایش کارایی بینجامد؛ برای نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ویرایش متون علمی از طریق بازنویسی و ترجمه با نظارت نویسنده، مرور منابع و استخراج اطلاعات از انبوه داده‌های علمی به‌منظور یافتن مطالعات هم‌سو با موضوع، تولید تصاویر و نمودارها به‌شرط ذکر منبع و درج مشخصات فنی ابزار (نام، نسخه و تاریخ).

6. مصادیق استفاده غیرمجاز از هوش مصنوعی

برخی کاربردهای هوش مصنوعی به‌دلیل ناسازگاری با موازین علمی، اخلاقی و حقوقی، ممنوعیت دارد. برای نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ساخت داده‌ها یا نتایج غیرواقعی مانند جعل مقاله، دستکاری اطلاعات پژوهشی یا تحریف یافته‌های آزمایشگاهی، تنظیم منابع و ارجاعات جعلی، تغییر محتوای متون علمی بدون استناد، واگذاری کامل نگارش یا انجام پژوهش به هوش مصنوعی بدون داوری انسانی، نسبت‌دادن آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی به خود بدون ذکر منبع و بازنویسی متون دیگران بدون ارجاع، حتی در صورت تغییر واژگان یا ساختار.

7. هدف و فلسفه این سیاست

نشریه نگرش‌نگار با اتخاذ این سیاست، در پی ترویج استفاده مسئولانه و شفاف از هوش مصنوعی برای ارتقای کیفیت پژوهش‌های علمی است. این سیاست با هدف پیشگیری از سوءاستفاده‌هایی همچون سرقت علمی، نقض حریم خصوصی، انتشار داده‌های جعلی و تضعیف اصالت آثار علمی تدوین شده است. علاوه‌بر‌این، نشریه نگرش‌نگار بر حفظ کرامت و جایگاه پژوهشگر به‌عنوان تولیدکننده اصلی علم تأکید دارد و خود را با استانداردهای بین‌المللی در حوزه اخلاق نشر و سیاست‌های نوین انتشاراتی همگام می‌سازد.